O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti
Muhammadjon Usmonaliyev — O‘zbekiston yuridik ilmi, xususan jinoyat huquqi va kriminologiya fanining shakllanishi va rivojlanishiga munosib hissa qo‘shgan olimlardan biri.
Muhammadjon Usmonaliyev 1941–2017-yillarda yashagan. 1973-yilda Toshkent davlat universitetining huquqshunoslik fakultetini tamomlagan. 1983-yilda yuridik fanlar bo‘yicha nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
U Toshkent davlat yuridik institutida ko‘p yillar davomida talabalarga “Jinoyat huquqi” va “Kriminologiya” fanlaridan dars bergan. Olimning 80 dan ortiq ilmiy ishi — darsliklar, monografiyalar, o‘quv qo‘llanmalari va ilmiy tadqiqotlari nashr etilgan. U yosh tadqiqotchilar va aspirantlarga ilmiy rahbarlik qilgan.
1995-yilda Yu.M. Karaketov va M. Usmonaliyev hammuallifligida “Jinoyatchilikka qarshi kurashning kriminologik choralari” o‘quv qo‘llanmasi nashr etilgan. Ushbu asar O‘zbekistonda kriminologiya bo‘yicha o‘zbek tilida yaratilgan dastlabki o‘quv qo‘llanmalardan biri, ayrim ilmiy manbalarda esa birinchi maxsus qo‘llanma sifatida qayd etiladi.
2001-yilda Muhammadjon Usmonaliyev va Yu.M. Karaketov hammuallifligida “Kriminologiya” darsligi nashr qilingan. Bu asarlar o‘zbek tilida kriminologik ilmiy terminologiya va ta’limiy adabiyotlar shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Muhammadjon Usmonaliyevning jinoyat huquqi bo‘yicha ilmiy faoliyatida markaziy o‘rinni “Jinoyat huquqi. Umumiy qism” darsligi egallaydi. Mazkur darslik oliy yuridik ta’lim muassasalari talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, dastlab 2005-yilda chop etilgan va keyinchalik qonunchilikdagi o‘zgarishlarni hisobga olgan holda qayta ishlangan. Unda jinoyat huquqining quyidagi asosiy institutlari tizimli yoritilgan:
Muhammadjon Usmonaliyevning jinoyat huquqi va kriminologiya sohasidagi asosiy ilmiy asarlari.
Hammualliflikda
325 betlik o‘quv qo‘llanma
2006-yilda Toshkent davlat yuridik instituti tomonidan nashr etilgan ushbu 325 betlik o‘quv qo‘llanma magistratura talabalari uchun mo‘ljallangan. Unda jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishdagi murakkab masalalar, sud amaliyotidagi bahsli holatlar, O‘zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi hamda jinoyat huquqining zamonaviy muammolari tahlil qilingan.
Jinoyatchilikka qarshi kurashni faqat jinoyat qonuni va jazo choralarini qo‘llash bilan cheklab bo‘lmaydi. Jinoyatchilikning sabablarini, shaxs va ijtimoiy muhitni, profilaktikani hamda adolatli huquqiy ta’sir choralarini yagona tizim sifatida o‘rganish zarur.
Muhammadjon Usmonaliyev jinoyat siyosatida qat’iyat va insonparvarlik tamoyillari o‘zaro uyg‘un bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan. Og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar, uyushgan jinoyatchilik hamda xavfli retsidiv jinoyatchilikka nisbatan qonunning qat’iyligi ta’minlanishi zarur. Shu bilan birga, ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan qilmishlar uchun insonparvarlik tamoyillarini qo‘llash va ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan huquqiy choralarni qo‘llash imkoniyatlari saqlanishi kerak.
Ushbu qarashlar jinoyat huquqini faqat jazolash vositasi emas, balki adolat, qonuniylik, profilaktika, insonparvarlik va shaxsni jamiyatga qayta moslashtirish uchun xizmat qiluvchi huquqiy mexanizm sifatida ko‘rganini ifodalaydi.
2005-yilda Toshkent davlat yuridik institutida Muslima Ziyadullayevna Muqumovaning “Bir necha jinoyat sodir etganlik uchun jazo tayinlash xususiyatlari” mavzusidagi yuridik fanlar nomzodi dissertatsiyasiga Muhammadjon Usmonaliyev ilmiy rahbarlik qilgan. Bu fakt olimning nafaqat tadqiqotchi, balki yosh huquqshunoslarni tayyorlagan ustoz olim bo‘lganini ko‘rsatadi.
Muhammadjon Usmonaliyevning ilmiy ishlari uning vafotidan keyin ham jinoyat huquqi va kriminologiya sohasidagi tadqiqotlarda qo‘llanilmoqda. Uning asarlariga dissertatsiyalar, monografiyalar, darsliklar va ilmiy maqolalarda murojaat qilinadi.
Toshkent davlat yuridik universiteti elektron kutubxonasida “Usmonaliyev Muhammadjon e’lon qilgan ilmiy ishlarning bibliografik ko‘rsatkichi” nomli alohida elektron manba ham mavjud.
Muhammadjon Usmonaliyev O‘zbekiston jinoyat huquqi va kriminologiya ilmida salmoqli iz qoldirgan, huquqshunoslarning bir necha avlodiga ta’lim bergan fidoyi olim va ustozlardan biridir. Uning ilmiy merosi jinoyatchilikni faqat sodir bo‘lgan jinoyat sifatida emas, balki uning sabablari, shaxs, ijtimoiy muhit, profilaktika va adolatli huquqiy ta’sir choralarini o‘zaro bog‘liq tizim sifatida o‘rganishga yo‘naltirilgan.
Muhammadjon Usmonaliyevning ilmiy merosi — jinoyatchilikni anglash, uning sabablarini izlash va adolatli hamda ilmiy asoslangan profilaktika yo‘llarini topishga bag‘ishlangan bir umrlik mehnatdir.
